Futbolda penaltı atışları nasıl ortaya çıktı?

Gündemi BBC Türkçe’den takip etmek artık WhatsApp’ta da mümkün. Haberlerimizin doğrudan telefonunuza gelmesi için tıklayın.

5 Ağustos 1970. Hull’daki Boothferry Park. Sıcak bir yaz akşamı.Sahada yıldızlarla dolu Manchester United ve ikinci lig temsilcisi Hull City var.

Martyn Kelly o akşam tribündeydi. Küçük bir çocuktu ve tek derdi sahayı daha iyi görebilmekti.

Dünyanın ilk resmi penaltı atışları atılırken, birileri onun önünü kapatsın istemiyordu.

Bu kupa maçında uzatma sonunda 1-1 berabere kalmıştı.

Sadece altı hafta önce futbolun kural koyucuları bir kararla eski bir geleneği tarihe gömmüştü. Berabere biten maçlarda artık kazanan yazı-tura ile belirlenmeyecekti.

Onun yerine oyuncular topun başına geçecek, kalecinin karşısında 11 metreden penaltı atışları adı verilecek şutları çekecekti.

O zaman 11 yaşında bir Hull City taraftarı olan Kelly, “Vay canına… Bu George Best. Gelmiş geçmiş en büyük oyunculardan biri. Dünyanın ilk penaltı atışında ilk penaltıyı o kullanacak” diye düşündü.

Bu, kaçırılacak bir an değildi.

Ama kimse o anda bunun sadece yeni bir kural değil, futbolun en gergin anlarından birinin başlangıcı olduğunu bilmiyordu.

O zamana kadar berabere biten maçların kaderi çoğu zaman şansa bırakılıyordu.

Tekrar maçları oynanıyor, kura çekiliyor, hatta yazı-tura atılıyordu. 1968 Avrupa Şampiyonası’nda İtalya, Sovyetler Birliği’ni yazı-tura ile geçerek finale çıkmıştı. Yugoslavya ile oynanan final de berabere bitmiş, şampiyon ancak iki gün sonra oynanan ikinci maçta belli olmuştu. İtalyanlar ikinci maçı 2-0 kazarak şampiyon olmuştu.

Beraberliği bozmak için kullanılan mevcut yöntemlerden hoşnut olmayanlar için atılacak yeni hamle ise dört ay sonra geldi.

Aynı yıl Olimpiyatlar’da İsrail ile Bulgaristan berabere kaldığında, sonucu belirlemek için bir şapkadan kâğıt çekildi. İsrail kaptanının eline “hayır” yazılı kâğıt geldi.

Bu, bazıları için bardağı taşıran son damlaydı.

İsrail Futbol Federasyonu yetkilisi Yosef Dagan, bu tür kritik anları belirlemek için daha iyi bir yol olması gerektiğini söyledi; en azından teorik olarak şansa daha az, beceriye daha çok dayanan bir yöntemdi bu.

Dagan ve daha sonra federasyon başkanı olacak Michael Almog, penaltı atışları fikrini geliştirdi ve 1969’da FIFA’ya resmi bir öneri sundu. Bu öneri, kurumun resmi dergisinde yayımlandı.

Almog mektubunda, “Kazananı kura ile belirleme yöntemine son vermek gerekir; bu, kaybeden takım için ahlak dışı ve hatta acımasız, kazanan için ise onurlu değildir” ifadelerini kullandı.

• Mükemmel penaltı atışının matematiği

Bunun yerine her iki takımın beşer penaltı kullanmasını önerdi. Eğer eşitlik bozulmazsa, biri kaçırıp diğeri gol atana kadar devam edilecekti.

Bu öneri uzun tartışmaların ardından 27 Haziran 1970’te yapılan toplantıda futbolun kural koyucusu Uluslararası Futbol Birliği Kurulu (IFAB) tarafından kabul edildi.

O zamana kadar beraberlikleri çözmek için kura, yazı-tura ve tekrar maçlarının yanı sıra kupayı paylaşmak ya da korner sayılarını saymak gibi yöntemler de denenmişti. Bazı yerel ve küçük turnuvalarda penaltı benzeri uygulamalar da vardı.

BBC Sport, Watney Kupası’ndaki atışların ilk resmi penaltı olup olmadığını sorduğunda, FIFA “bu iddiayı doğrulayan ya da reddeden herhangi bir kayıt bulunmadığını” söyledi.

Ancak Ulusal Futbol Müzesi bunu İngiltere’deki ilk penaltı atışı olarak tanımlıyor.

İngiltere’de FA Cup gibi bazı turnuvalarda uzun yıllar tekrar maçları uygulanmaya devam etti. FA Cup’ta penaltılar, ancak 1990-91 sezonunda tekrar maçının ardından eşitlik bozulmazsa kullanılmaya başlandı.

1970’te alınan kararın ardından penaltı atışlarının profesyonel bir maçın kaderini belirleyeceği ilk fırsat kısa sürede geldi.

Peki yazı-turanın yerini alan bu sistem daha az acımasız mı olacaktı?

Hull’daki Watney Kupası’nda oynanan o akşam, bu sorunun ilk cevaplarını verecekti.

Hull’daki Watney Kupası’nda oynanan o akşam, bu sorunun ilk cevaplarını verecekti.

BBC Sportin Witness programına konuk olan Kelly şöyle anlatıyor:

“İnanamıyordum. Sevdiğim Hull City, Georgie Best, Bobby Charlton ve Denis Law’a karşı oynuyordu. Bu, Messi, Ronaldo ve Mbappe’nin aynı takımda olması gibi bir şeydi.”

Eski Hull City oyuncusu Frankie Banks ise iki yıl önce Avrupa Kupası’nı kazanan Manchester United’a karşı oynamanın ne kadar büyük olduğundan bahsederken, atmosferin de inanılmaz olduğunu söylüyor.

“United oyuncuları bizim kahramanlarımızdı” diyen Banks, şunları söylüyor:

“Kâğıt üzerinde şansımız yoktu. Ama kazanmak, herkese karşılık verebileceğimizi göstermek istiyorduk.”

Ve tam da bunu yaptılar. Hull City, 11’inci dakikada Chris Chilton ile öne geçti. 78’inci dakikada Denis Law skoru eşitledi ve maç uzatmaya gitti.

Uzatmanın sonuna yaklaşılırken oyuncular tarihe geçecek bir anın parçası olacaklarını fark etti.

Banks şöyle anlatıyor:

“[Hull City oyuncusu ve menajeri] Terry Neill gönüllü olup olmayacaklarını sordu. Bazıları çekindi, bazıları ‘ben atarım’ dedi. Tabii kim kaçıran olmak ister ki?”

Özellikle de penaltı atışlarında ilk kaçıran olmak…

Ancak George Best, ilk golü atan oyuncu olmaktan çekinmedi ve sağ ayağıyla sol köşeye yerden bir vuruş yaptı.

Hull adına Neill de gol atarak skoru 3-3’e getirdi.

“Her şey ortadaydı ve gürültü kulakları sağır ediyordu” diyor Banks.

Ama sonra, yıllar boyunca pek çok yıldızın yaşayacağı anlardan biri geldi. Denis Law’un yerden vuruşunu kaleci Ian McKechnie kurtardı.

Banks o anları şöyle anlatıyor:

“Law, penaltı atışlarında ilk kaçıran oyuncu olarak tarihe geçti; McKechnie de ilk kurtarışı yapan kaleci olarak.”

Ardından Ken Wagstaff da kaçırdı. Willie Morgan’ın golüyle Manchester United öne geçti ve Hull son penaltıyı gole çevirmek zorundaydı.

İşte o an McKechnie, penaltı atışlarında penaltı kullanan ilk kaleci oldu.

Kelly, “Lütfen o olmasın… İnanamadım. Annem inanamadı. Manchester United kalecisi Alex Stepney bile ne yaptığını sordu. Başım iki elimin arasındaydı!” diyor.

McKechnie topun başına geçti ve güçlü bir şut çekti… top üst direkten döndü.

Böylece penaltı atışlarında penaltı kaçıran ilk kaleci oldu.

Banks, “Hâlâ McKechnie’nin doğru tercih olduğunu düşünüyorum. Sol ayağı çok iyiydi ve cesareti vardı. Gol atacağına bahse girerdim” diyor.

“Bu kaçırdığı penaltı hayatı boyunca peşini bırakmadı.”

• İtalya üst üste üçüncü Dünya Kupası’nı kaçırdı: Nasıl bu hâle geldiler?

Elbette o günden bu yana birçok Law ve McKechnie oldu. İstatistiklere göre penaltı atışlarında şutların yüzde 24’ü kaçıyor.

Penaltılar, en büyük turnuvaların kaderini belirledi. Dünya Kupası finalleri 1994, 2006 ve 2022 yıllarında üç kez penaltılara gitti.

Büyük bir uluslararası turnuvada penaltılarla belirlenen ilk şampiyon ise 1976 Avrupa Şampiyonası oldu.

O turnuvada Antonin Panenka’nın adını taşıyan meşhur aşırtma vuruş tarihe geçti.

Yıllar içinde İngiltere milli takımı da penaltılarda büyük hayal kırıklıkları yaşadı; büyük turnuvalarda yedi kez bu şekilde elendi.

Galler’in 2026 Dünya Kupası hayali de Bosna-Hersek’e karşı penaltılarla sona erdi; duygusal bir iniş çıkışın bir başka örneği daha yaşandı.

Ama Hull’daki o geceden önce kimse futbolseverlerin neyle karşı karşıya kalacağını bilmiyordu.

On penaltı sonra artık biliyorlardı.

Kelly, o anlarını “Her bir vuruş bir işkence gibiydi” diye anlatıyor.

Ve altmış yıldan fazla zaman geçmesine rağmen, bu hâlâ geçerli.