Hazır giyimde Asya tedarik zinciri kopuyor, Türkiye ‘güvenli liman’ olabilir

Nurdoğan A. ERGÜN
nurdogan.arslan@dunya.com

Savaş nedeniyle Hürmüz Boğazı’nda doğan jeopolitik gerilim, küresel hazır giyim dengelerini de altüst etti. Enerji krizi nedeniyle Asya’daki dev üretim merkezleri ‘şalter indirme’ noktasına gelirken, stratejik konumu nedeniyle Türkiye için, küresel alıcıların ‘güvenli limanı’ olma fırsatı doğması bekleniyor. İhracat siparişlerinde oluşabilecek olumlu etkinin özellikle yaz sezonu siparişi olan Aralık 2026–Şubat 2027 sevkiyatlarında hissedilmesi öngörülüyor. Ancak son üç yıldır yüksek maliyetler ve pazar kaybı nedeniyle büyük bir darboğazdan geçen ve kapasite kullanım oranlarının düştüğü Türkiye hazır giyim sektörünün gelecek talep akışına hazırlıklı olması kritik öneme sahip. Bu döneme ‘hazırlık sınavı’ veren sektörde, üretim ve ihracat odaklı teşvikler devreye girmezse, Türkiye’nin bu fırsat penceresini değerlendiremeden kapatacağı vurgusu öne çıkıyor. 

“Raporu iki bakanlığa sunduk”

Mevcut duruma dikkat çekmek için “Hürmüz Boğazı Krizinin Türkiye Hazır Giyim Sektörüne ve Asya Hazır Giyim Tedarik Zincirine Etkisi” adıyla bir rapor hazırlayan Türkiye Giyim Sanayicileri Derneği (TGSD), krizin nasıl fırsata dönüştürüleceğine dikkat çekerek olası riskleri de masaya yatırıyor. TGSD Başkanı Toygar Narbay, “Türkiye’nin yeniden üretim üssü olmasını bizim alacağımız aksiyonlar belirleyecek. Fırsat penceresinin ne kadar açık kalacağı belli değil” derken, altı başlık altında hazırlanan ve sadece tespitler değil öneriler de bulunan raporu, Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı ile Ticaret Bakanlığı’na da sunduklarını açıkladı. 

Asya hattında kapasiteler yüzde 30 düştü

Dünyadaki enerji akışının kalbi olan Hürmüz Boğazı’ndaki tıkanma, ham petrolü 100 doların üzerine taşırken, enerjiye göbekten bağlı olan Asya üretim merkezlerinde domino etkisine yol açtı. BM ve sektör verilerine göre bölgedeki tablo çok da iç açıcı durmuyor. Bölgede birçok ülke, enerji tasarrufu ve yakıt yönetimi amacıyla olağanüstü tedbirler uygulamaya koyuyor. TGSD raporunun da işaret ettiği gibi Sri Lanka’da, haftada dört günlük çalışma düzeni ve araç başına haftalık benzin kotası uygulanırken, gemilerin Ümit Burnu üzerinden yeniden yönlendirilmesi teslimat sürelerine 10–14 gün ekliyor ve navlun maliyetlerini yaklaşık yüzde 15 artırıyor. Vietnam’da dizel tüketimini azaltmak amacıyla uzaktan çalışma teşvik ediliyor, petrol stoklarının 20 günün altına gerilediği bildiriliyor. Ham petrol ithalatının önemli kısmı Kuveyt kaynaklı olduğundan Hürmüz hattındaki aksama fabrika operasyonlarını doğrudan etkiliyor. Bangladeş’te sanayi genelinde yakıt sınırlandırmaları ve enerji kısıtlamaları uygulanıyor. Üreticiler artan girdi maliyetlerini büyük ölçüde kendi bilançolarında taşımak zorunda kalıyor. Alıcılar sözleşme fiyatlarını henüz aynı hızda revize etmiyor. Güney Kore’de bazı tekstil fabrikalarının üretimlerini normal kapasitenin yüzde 20–30 seviyesine kadar düşürdüğü görülüyor. Çin’de Hürmüz ve Süveyş bağlantılı hatlardaki bozulma daha uzun transit süreleri ve yükselen lojistik maliyetler doğuruyor. Ham madde ve mamul sevkiyatları alternatif rotalara kaydırılıyor. 

Türkiye “stok riski olmayan” bölge 

İran savaşı riski ve Hürmüz hattındaki aksama, Türkiye hazır giyim sektörü için hem bir tehdit hem de dev bir fırsat penceresi aralıyor. Sektör, halihazırda bozulan maliyet dengesiyle mücadele ediyor. 2022-2025 döneminde dolar bazlı maliyetleri yüzde 26 artan ihracatçı, 2026’nın ilk çeyreğinde gerçekleşen yüzde 28’lik ücret artışına rağmen kurun baskılanması nedeniyle 14 puanlık ek bir yükle karşı karşıya kaldı. Petrol türevi ham maddelerdeki (polyester, poliamid) yüzde 40’ı aşan fiyat artışları bu yükü daha da ağırlaştırıyor. “Bu süreçte ekonomi yönetiminin mevcut politikayı sürdürmesi halinde, ihracatçılarımız aynı anda maliyet baskısı ve pazar daralmasıyla karşı karşıya kalacak” vurgusu yapılan rapor, esnek üretim, kısa termin ve güvenilir teslimat kabiliyeti nedeniyle Türkiye’nin “stok riski olmayan bölge” olduğuna atıfta bulunuyor. Raporda şu ifadelere yer veriliyor: “Savaşın etkisi yalnızca Türkiye’nin aleyhine çalışan bir maliyet baskısı olarak okunmamalı. Aynı kriz, Türkiye’nin rakip üretim üsleri üzerinde de ciddi baskı oluşturuyor. Bangladeş, Çin ve kısmen Hindistan’da artan girdi maliyetleri, lojistik gecikmeler ve sipariş belirsizliği Türkiye lehine göreli bir alan açabilir. Küresel alıcılar belirsizlik dönemlerinde yakın tedarik, kısa termin, esnek üretim ve güvenilir teslimat kabiliyetine daha fazla önem vermektedir. Bu dinamik Türkiye’yi yeniden öne çıkarabilir. İhracat siparişlerinde oluşabilecek olumlu bir etki, ara sezon siparişleri ile Ağustos-Eylül 2026’da alınacak ve Aralık 2026–Şubat 2027’de sevk edilecek yaz sezonu siparişlerinde görünür olabilecek. Ancak bu fırsatın değerlendirilebilmesi için Türkiye’nin bu dönemde üretim ve ihracatı önceleyen farklı bir ekonomi politikasına ihtiyacı var. Gerekli önlemler alınmadığı takdirde rakiplerdeki bozulmaya rağmen fırsat penceresi kullanılamadan kapanabilir.”

“Tarihi fırsatı kaçırma lüksümüz yok”

Türkiye için doğacak bu tarihi fırsatın kaçmaması için harekete geçtiklerini vurgulayan TGSD Başkanı Toygar Narbay, TGSD’nin daha önce kamu otoritelerine sunduğu yol haritasındaki stabilizasyon tedbirlerinin gecikmeden devreye alınmasının kritik önem taşıdığını belirtti. Narbay, bu önerilerin hem bugünkü maliyet baskısını hafifletmek hem de ortaya çıkan yeni sipariş fırsatlarını karşılayabilecek finansal ve operasyonel zemini oluşturmak için gerekli olduğunun altını çizdi. Narbay, açıklamasında şu vurgulara yer verildi: “Hürmüz Boğazı kaynaklı enerji şoku yalnızca petrol ve gaz fiyatlarında yaşanan bir dalgalanma değil, Asya’daki tekstil ve hazır giyim üretim ekosisteminin tamamını etkileyen yapısal bir risk olarak görülmeli. İran savaşının yarattığı jeopolitik şok, Türkiye için otomatik bir avantaj üretmeyecek, ancak rakip üretim merkezlerinin de aynı anda baskı altına girmesi nedeniyle doğru ekonomi politikaları uygulanırsa Türkiye lehine yeni bir sipariş penceresi açılabilir. Bu bağlamda önerilerin tamamını uygulamak sanayicilerin değil, kamu-özel iş birliğinin sorumluluğunda. Sanayicimiz, kendi yaratmadığı sorunu tek başına çözemez. Sektörün rekabetçiliğini artıracak yapısal çerçeveyi oluşturan 15 maddelik düzenleme bütününün en az üç yıl süreyle eş zamanlı olarak uygulanması, 2028–2034 dönemi dönüşümü için sağlam bir zemin oluşturacak.”

Türkiye açısından risk ve fırsat değerlendirmesi

* Enerji ve ham madde maliyetleri: Petrol, gaz ve petrokimya bazlı girdilerdeki artış Türkiye’de zaten yüksek olan üretim maliyetlerini daha da yukarı itebilir.

* Uzakdoğu rakipleri üzerindeki baskı: Bangladeş, Çin ve kısmen Hindistan’da artan girdi maliyetleri, lojistik gecikmeler ve sipariş belirsizliği Türkiye lehine göreli alan açabilir.

* Mısır’ın konumu: Mısır ihracat hedeflerini büyütse de artan gaz faturası ve yakıt maliyetleri nedeniyle kırılganlık artmaktadır; avantaj ve risk aynı

anda bulunmaktadır.

* Alıcı davranışı: Küresel alıcılar belirsizlik dönemlerinde daha yakın, daha hızlı ve daha esnek tedarikçilere yönelmeye daha açık hale gelebilir.

* Türkiye’nin iç kısıtı: Türkiye maliyetlerini düşürmeden ve ihracatı destekleyen mekanizmaları güçlendirmeden doğan fırsatı kalıcı siparişe çevirmekte zorlanabilir.

RİSK

Enerji, ham madde, navlun ve pazar daralması baskısı

KIRILGANLIK

Mısır dahil alternatif üretim üslerinde artan enerji ve lojistik baskısı

FIRSAT

Alıcıların yakın tedarike yönelmesi ve Türkiye’nin hız esneklik avantajı

Hürmüz krizini fırsata çevirmek için ne gerekiyor?

1) Üç temel destek sütunu (2026–2028 stabilizasyon dönemi)

* Net ihracatçıya yüzde 10 döviz dönüşüm desteği: Mevcut rekabetçilik açığını kapatmak için acil bir mekanizma olarak devreye alınmalı.

* Çalışan başına iş gücü desteği: Bölgesel gelişmişliğe bağlı olarak 3.500–6.000 TL arasında uygulanmalı.

* Reeskont kredilerinin yeniden düzenlenmesi: Politika faizinin yarısı seviyesinde ve faiz tahsilatı dönem sonunda yapılacak şekilde düzenlenmeli.

2) Destekleyici yapısal tedbirler

* Eximbank teminatlarına KGF desteği sağlanması

* Ham madde ithalatı üzerindeki yüklerin azaltılması

* DİR (Dahilde İşleme Rejimi) süreçlerinin kolaylaştırılması.